Lozan'ın onayı için hilafetin kaldırılması beklendi.
"Aksiyon"
dergisinin geçen haftaki sayısında tarihçi Hakan Özoğlu ile yapılan bir
söyleşide hilafetin kaldırılmasıyla ilgili çarpıcı bir ayrıntı yer
alıyor. Özoğlu'nun ABD arşivlerinde ra...stladığı bu diplomatik yazıda, Türkiye'nin halifeliği kaldıracağı, bir hafta kadar önce Washington'a bildirilmişti.
İşin daha ilginç yanı, ABD'li diplomatın bu bilgiyi bir Fransız
meslektaşından almış olmasıdır. Demek oluyor ki, Fransızlar ve ABD'liler
daha Türkiye'de yaşayanlar olup bitenlerden habersizken, açıktan veya
gizliden haberdarlar gelişmelerden. Bu durumda hilafetten ödleri kopan
İngilizlerin bu işe çok önceleri agâh olduklarını tahmin etmek zor
olmasa gerek.
Hakan Özoğlu'nun, elindeki belgeyi bir an önce yayınlamasını beklerken,
manzarayı netleştirmek bakımından tuvale bazı fırça darbeleri atmakta
fayda var. O zaman belgenin büyük ölçüde yerine oturacağını
söyleyebiliriz.
Malum, halifelik, 3 Mart 1924'te kaldırılmış ve Halife Abdülmecid,
hanedan üye ve mensuplarıyla birlikte aynı gece yurtdışına çıkarılmıştı.
Gerçi kanunun gerekçesinde hilafetin "şahs-ı manevisi" (tüzel kişiliği)
TBMM'nin uhdesine devredilmişti deniliyordu ama bunun, bir devamlılık
sağlamaktan ziyade, hilafetin bir "meraklısı"nın eline geçmesine mani
olmaya yönelik iğdiş edici bir tedbir olarak anlaşılması doğru olurdu.
Açıkçası bu karar, halifeliğin sonu anlamına geliyordu.
Zümrüd-i Anka dergisinde çıkan bu karikatürde ateşlenmiş topun
ağzındaki kişi Halife Abdülmecid'dir. Toplarının ateşleneceği anı
bekleyenler ise Rum ve Ermeni patrikleriyle hahambaşıdır.
Çeşitli bahaneler üretildi elbette. Yok halife daha çok para istiyormuş
da, yok "Hilafet hazinesi"nden söz ediyormuş da, ne demekmiş efendim
"Hilafet hazinesi"? Böyle bir hazine mi varmış ki?
22 Ocak 1924'te, yani kaldırılmasından 40 gün kadar önce Cumhurbaşkanı
Mustafa Kemal Paşa, Halife'nin Cumhuriyet'e tecavüz ettiğini söylüyor,
bunun cezasız kalmayacağını ima ediyordu.
Ancak aynı günlerde Türkiye'de gergin bir bekleyişin hüküm sürdüğü de
keskin dikkatlerden kaçmıyordu. Sanki yalnız Halife'ye değil de, diğer
dinlerin reislerine karşı da bir şeyler yaşanacağı hissi basında kol
geziyordu. Nitekim 7 Şubat günü Eğitim Bakanlığı'nca (ne var ki o zaman
henüz "millî" olmamıştır) yabancı okul binalarındaki dinî alamet ve
işaretlerin kaldırılması hakkında karar çıkar. Ayın 15'inde ise İzmir'de
Harp Oyunları başlar. (bitişi: 22 Şubat)
Çok sonraları bunun, Kâzım Karabekir Paşa da dahil, pek çok
asker-siyasetçiyi Meclis'ten ve Ankara'daki gelişmelerden uzak tutmak
üzere geliştirilmiş gerçek bir "oyun" olduğu anlaşılacaktır.
Velhasıl, kamuoyunda hilafetin kaldırılmasının ardından diğer din
temsilciliklerinin de kaldırılıp reislerinin sınır dışı edilmesi yönünde
bir beklenti mevcuttu. Hatta bunu konu alan bazı karikatürlere bile
rastlanır.
Şaşırtıcı gelmiyor mu size de: Rum ve Ermeni patrikleriyle Musevi
hahambaşısının Türkiye'de kalmaları Lozan Antlaşması'nda karara
bağlanmamış mıydı? Lozan da bir yıl kadar önce imzalandığı halde
bunların yazılıp çizilmesi Lozan'ın delinmesi anlamına gelmiyor mu?
Hayır, zira Lozan o sırada henüz onaylanmamıştır. Malum, bir
uluslararası antlaşma üç aşamadan geçtikten sonra geçerlilik kazanır.
1) Yetkililerin imzalaması, 2) Meclislerden geçmesi ve, 3) Devlet başkanlarınca onaylanması.
Sevr işte bu 2. ve 3. aşamalardan geçmediği için resmiyet kazanamamıştı. Peki ya Lozan?
Sıkı durun: Lozan Antlaşması, halifeliğin kaldırıldığı tarihte henüz
yürürlüğe girmiş değildi. Bu durumda halifeliği emsal alarak diğer dinî
reislerin de ülkeden kovulmalarını istemek bir yerlere gözdağı vermek
anlamına mı gelmektedir, yoksa samimi bir 'laik' talepte bulunmak
anlamına mı? Bence ikisi de değil. Asıl maksat, rakiplerimizi bir an
önce Lozan'ı onaylamaya zorlamaktır.
Aklınıza takılmış olmalı: Lozan 24 Temmuz 1923'te imzalanmış diye
biliyoruz, Ekim ayında da Türkiye Cumhuriyeti kurulmuş. Peki 1924
yılında hangi onayı bekliyoruz hâlâ?
Biz 23 Ağustos 1923 günü Meclis'ten geçirmiştik Lozan'ı ama 3. aşamaya,
yani devlet başkanının onaylaması noktasına hilafetin kaldırılmasından
sonra gelebilmiştik. Bir başka deyişle Mustafa Kemal Paşa Lozan'ı,
hilafetin kaldırılmasından 28 gün sonra onaylamıştı.
Yani bir tür satranç oynandığından emin olabilirsiniz. Önce Yunanistan
onaylasın, sonra hilafeti kaldıralım, ardından biz onaylayalım, sonra da
İtilaf devletleri...
Nitekim Yunanlılar bizden daha atik davranmışlar ve 11 Şubat 1924'te
meclislerinde onaylamışlardı Lozan'ı. İtilaf devletleri başkanlarının ne
zaman onayladıklarını biliyor musunuz? 6 Ağustos 1924 tarihinde.
Peki neyi beklemişlerdi bunca süre?
Anlaşılan, önce Lozan'da verdiğimiz sözlerin yerine getirilip
getirilmediği (icraat) görülecek, sonra nihai onay verilecekti. O devrin
Birleşmiş Milletler'i demek olan Cemiyet-i Akvam ise bir ay sonra, 5
Eylül'de Lozan Antlaşması'nı resmen tescil edecek ve Türkiye
Cumhuriyeti'nin kurulması uluslararası garanti altına alınacaktı. Öte
yandan Medeni Kanun'un hazırlanmasına bundan sadece 6 gün sonra
başlanmış olması size de yeterince anlamlı gelmiyor mu?
ABD ve Fransa'nın hilafetin lağvı haberini bizden önce almalarında bir
gariplik yok sizin anlayacağınız. Dert onların derdiydi çünkü.
Bu kitabı okuyan asker, darbeci olmaz da ne olur?
Masamda 1971'de basılmış bir "Türk Devrim Tarihi" kitabı duruyor.
Yayınlayan: Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı. Kitaba göre Türk
ordusunun "komutanları" çok kez milletin kaderine el koyarak onu
kurtarmışlar. "Türk subayına gelecekte gene böyle bir görev
düşebilir"miş. Bu kitabı okuyan öğrencinin ruh sağlığını düşünün.
Mustafa Armağan. 26 Aralık 2010, Pazar